و زير و رو شدن » محتواى آن به هنگام شدت غليان است ؛ و در اينجا كنايه از آن است كه شياطين آن چنان بر آنها مسلّط مىشوند كه در هر مسير و به هر شكلى بخواهند آنان را به حركت در مىآورند و زير و رو مىكنند ! « 1 » [ إزْدُجِر : ] « قالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ » جملهء « وَ ازْدُجِر » در اصل از « زجر » به معناى دور ساختن و طرد كردن كسى با صداى بلند و فرياد است . ولى به هر گونه عملى كه به منظور مانع شدن كسى از ادامهء كارى انجام مىشود ، اطلاق مىگردد . و جالب اين كه ، در آيهء مورد بحث « قالُوا » به صورت « فعل معلوم » آمده ، و « وَ ازْدُجِر » به صورت « فعل مجهول » ، شايد به اين جهت كه اعمال آنها در زجر « نوح » عليه السلام از گفتهء آنها بدتر و نارواتر بود ؛ تا آنجا كه خداوند نامى از اين گروه نمىبرد ، و آنها را قابل ذكر نمىشمرد . « 2 » [ أَزْر : ] « أشْدُدْ بِهِ أَزْرِى » « أَزْر » در اصل ، از مادّهء « ازار » به معناى لباس گرفته شده است ؛ مخصوصاً به لباسى گفته مىشود كه بند آن را بر كمر گره مىزنند . به همين جهت گاهى اين كلمه ، به كمر يا قوّت و قدرت نيز اطلاق شده است . « 3 » [ أُزْلِفَتْ : ] « وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ » « أُزْلِفَتْ » از مادّهء « زلف » ( بر وزن حرف ) و « زُلْفى » ( بر وزن كبرى ) به معناى قرب و نزديكى است . ممكن است منظور نزديكى مكانى باشد . يا زمانى ؛ يا از نظر اسباب و مقدمات و يا همهء اينها . يعنى بهشت هم از نظر مكان به مؤمنان نزديك مىشود ، هم از نظر زمان ورود و هم اسباب و وسائلش در آنجا سهل و آسان است . « 4 » [ أَزلىّ : ] « أَزلىّ » از مادّهء « أزل » به چيزى گفته مىشود كه آغاز ندارد . « 5 » [ أَزْواج : ] « ثَمَانِيَةَ أَزْواجٍ مِّنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ » « أَزْواج » جمع « زوج » در لغت به معناى جفت است ، ولى بايد توجّه داشت كه گاهى به مجموع دو حيوان نر و ماده گفته مىشود ؛ و گاهى به هر يك از دو زوج . لذا به مجموع آنها زوجين مىگويند . و اين كه در آيهء فوق اشاره به هشت زوج شده منظور از آن چهار نوع حيوان نر و چهار نوع حيوان ماده است .

--> ( 1 ) . مريم ، آيهء 83 ( ج 13 ، ص 151 ) ( 2 ) . قمر ، آيهء 9 ( ج 23 ، ص 40 ) ( 3 ) . طه ، آيهء 31 ( ج 13 ، ص 214 ) ( 4 ) . شعراء ، آيهء 90 ( ج 15 ، ص 293 ) ؛ ق ، آيهء 31 ( ج 22 ، ص 287 ) ؛ تكوير ، آيهء 13 ( ج 26 ، ص 192 ) ( 5 ) . قصص ، آيات 71 ، 72 ( ج 16 ، ص 160 )